Nor etorri da, eta nork ikusi du? — Euskarak zergatik ez ditu subjektu guztiak berdin tratatzen
Gramatikak pertsonak ez ditu soilik izendatzen. Esaldi batean zer egiten duten ere sailkatzen du.
Sarrera: “subjektua” esaten dugunean, zer esan nahi dugu?
Hiru egoera oso erraz har ditzagun.
Gizona etorri da.
Gizona etorri da.
Gizonak emakumea ikusi du.
Gizonak emakumea ikusi du.
Bi esaldietan gizon bat dugu.
Lehenengoan, gizona dator.
Bigarrenean, gizonak emakume bat ikusten du.
Ingelesa, gaztelania, frantsesa edo beste hizkuntza askoren gramatikarekin ohituta dagoen ikasle batek berehala esan lezake:
gizona subjektua da bi esaldietan.
Eta sintaxiaren mailan deskribapen hori erabilgarria izan daiteke.
Baina euskararen morfologiak beste zerbait erakusten digu.
Lehenengo esaldiko gizona eta bigarren esaldiko gizonak ez dira berdin markatzen.
Zergatik?
Bigarren esaldian gizonak ez duelako soilik “subjektu” izeneko funtzio abstraktu bat.
Beste parte-hartzaile baten gainean eragiten duen aditz iragankor baten argumentua da.
Eta euskarak alde hori gramatikan ikusgai egiten du.
1. Hiru letra baino gehiago dago jokoan: NOR, NORK eta NORI
Euskararen oinarrizko kasu gramatikalak ulertzeko, hiru galdera tradizional oso lagungarriak dira:
NOR?
NORK?
NORI?
Ez dira soilik galdera-hitzak.
Esaldiaren parte-hartzaileak antolatzeko modu bat erakusten dute.
NOR
Absolutiboarekin lotzen da.
Besteak beste, aditz iragangaitz baten argumentu bakarra izan daiteke:
Otsoa etorri da.
Otsoa etorri da.
Eta aditz iragankor baten objektua ere izan daiteke:
Ehiztariak otsoa harrapatu du.
Ehiztariak otsoa harrapatu du.
Bi esaldietan otsoa absolutiboan dago.
NORK
Ergatiboarekin lotzen da.
Aditz iragankor baten egilea edo kanpoko argumentua markatzen du:
Ehiztariak otsoa harrapatu du.
Hemen ehiztariak da ergatiboa.
NORI
Datiboarekin lotzen da.
Hartzaile, helburu edo antzeko hirugarren parte-hartzaile bat markatu dezake:
Nik zuri liburua eman dizut.
Nik liburua zuri eman dizut.
Bat-batean, “subjektua eta objektua” bikote soilak ez du sistema osoa azaltzen.
2. Mendebaldeko Europako hizkuntza askok beste marra bat marrazten dute
Konpara dezagun ideia modu abstraktuan.
Hiru parte-hartzaile mota erabiliko ditugu:
S = aditz iragangaitz baten argumentu bakarra
A = aditz iragankor baten egilea
O = aditz iragankor baten objektua
Adibidez:
Gizona etorri da.
Gizona = S
Gizonak emakumea ikusi du.
Gizona = A
Emakumea = O
Ingelesa bezalako sistema nominatibo-akusatibo batean, oinarrizko taldekatzea honela irudika dezakegu:
S + A | O
Hau da:
etorri den pertsona
eta
beste norbait ikusi duen pertsona
gramatikalki elkarrengandik hurbil tratatzen dira.
Euskararen kasu-morfologiak, berriz, beste taldekatze bat erakusten du:
S + O | A
Etorri den parte-hartzailea eta ikusia izan den parte-hartzailea absolutiboaren aldean elkartzen dira.
Ikusten duen parte-hartzailea, berriz, ergatiboaren bidez bereizten da.
Horixe da aldaketa handia.
Ez dugu mundua aldatu.
Parte-hartzaileen arteko gramatika-geometria aldatu dugu.
3. “Subjektua” ez da gezurra — baina ez da nahikoa
Hemen erraz egin daiteke kontrako gehiegikeria.
Norbaitek esan lezake:
Euskarak ez du subjekturik.
Hori ere sinpleegia litzateke.
“Subjektu” kontzeptua sintaxia aztertzeko erabil daiteke, eta euskararen sintaxiari buruzko ikerketek erakusten dute kasu-markaketa ergatiboa izateak ez duela esan nahi hizkuntzaren sintaxi osoa modu sinplean “ergatiboa” denik.
Horregatik bi maila bereizi behar ditugu:
kasu-markaketa
eta
sintaxiaren portaera.
Euskarak oso argi erakusten du lehenengoa: izen-sintagmek eta aditz-komunztadurak antolaketa ergatibo-absolutiboa erakusten dute.
Baina hortik ezin dugu automatikoki ondorioztatu hizkuntzaren fenomeno sintaktiko guztiak eskema beraren arabera funtzionatzen dutenik.
Hau metodologikoki garrantzitsua da.
Etiketa batek sistema baten ezaugarri bat izenda dezake.
Ez du zertan sistema osoa ordezkatu.
4. Zergatik da absolutiboa hain interesgarria?
Begira berriro:
Otsoa etorri da.
eta:
Ehiztariak otsoa harrapatu du.
Lehenengo otsoa ekintza baten parte-hartzaile bakarra da.
Bigarren otsoa ekintza baten objektua da.
Gure ohiko gramatika-intuizioak bi rol horiek urrun senti ditzake:
bata “subjektua” da,
bestea “objektua”.
Baina euskararen kasu-sistemak biei markaketa bera ematen die: absolutiboa.
Horrek ez du esan nahi bi rolak gauza bera direnik.
Esan nahi du hizkuntzak ezaugarri jakin baterako talde berean jartzen dituela.
Hori funtsezko bereizketa da.
Gramatika-kategoria batek bi gauza modu berean tratatzen baditu, ez du esaten bi gauzak munduan berdinak direnik.
Esaten du:
sistema honek, puntu honetan, ez du haien artean bereizketarik egiten.
5. Eta zergatik markatzen da egilea?
Ingelesa edo gaztelania bezalako hizkuntzetatik begiratuta, galdera ia alderantzizkoa izan daiteke:
Zergatik markatu behar da bereziki ekintza egiten duen pertsona?
Baina galdera bera gure ohituratik dator.
Ez dago naturaren lege bat esaten duenik aditz iragankor baten egileak eta aditz iragangaitz baten argumentu bakarrak gramatikalki talde berean egon behar dutela.
Hori hizkuntza askok egiten duten aukera da.
Ez aukera logiko bakarra.
Euskarak erakusten digu beste antolaketa bat posible dela.
Aditz iragankorrean bi parte-hartzaile daudenean, egilea -k ergatiboaren bidez bereiz daiteke:
gizona
vs.
gizonak
Baina hemen kontuz ibili behar dugu berriro.
-k ez da “egilearen atzizkia” esanahi unibertsal eta sinple batean.
Kasu ergatiboaren marka da.
Eta kasua ez da munduko rol baten etiketa zuzena; egitura gramatikal baten parte da.
6. Euskaraz, aditzak ere badaki nor dagoen esaldian
Sistema are interesgarriagoa bihurtzen da aditzari begiratzen diogunean.
Euskararen aditz laguntzaileak hainbat argumenturekin egin dezake komunztadura.
Horregatik, esaldi batean informazioa ez dago soilik izenetan eta haien kasu-marketan.
Aditzak berak ere parte-hartzaileen egitura islatu dezake.
Adibidez, hiru parte-hartzaileko egitura batean:
Nik zuri gutuna idatzi dizut.
gutxi gorabehera hiru harreman ditugu:
nik — ergatiboa
zuri — datiboa
gutuna — absolutiboa
eta aditz laguntzaileak parte-hartzaile horiei buruzko informazioa kodetzen du.
Hortaz, euskarazko esaldia ez da nahitaez honela pentsatzeko egokiena:
subjektua + aditza + objektua
Batzuetan erabilgarriagoa da honela ikustea:
parte-hartzaileen sare bat + haien arteko harremanak kodetzen dituen aditza.
7. Hitz-ordena ez da harremanen iturri bakarra
Ingelesa bezalako hizkuntza batean:
The dog saw the man.
eta:
The man saw the dog.
hitz-ordena aldatzeak parte-hartzaileen rolak aldatzen ditu.
Horregatik ingelesaren ikasleak oso goiz ikasten du:
word order matters.
Euskaraz hitz-ordena ere garrantzitsua da, bereziki informazio-egiturarako eta fokurako.
Baina argumentuen harremanak ez dira hitz-ordenaren mende bakarrik geratzen.
Kasu-markek eta aditz-komunztadurak informazio handia ematen dute.
Horrek aukera ematen du osagaien ordena malguagoa izateko, nahiz eta “malgua” ez den “edozein ordena edozein testuingurutan gauza bera da” esatea.
Berriro ere:
askatasun gramatikala ez da esanahi-pragmatika ezabatzea.
8. Itzulpenak ez du ergatiboa hitzez hitz eramaten
Har dezagun:
Ehiztariak otsoa harrapatu du.
Ingelesez:
The hunter has caught the wolf.
Itzulpena erraza dirudi.
Gertaera bera dugu:
ehiztaria → harrapatu → otsoa.
Baina gramatikaren barne-antolaketa aldatu egin da.
Euskaraz:
A = ergatiboa
O = absolutiboa
Ingelesez:
subject = nominative pattern
object = accusative pattern
Itzultzaileak ez du “ergatiboa” beste ergatibo batekin ordezkatu.
Beste hizkuntza batek gertaera bera eraikitzeko erabiltzen duen argumentu-arkitekturara eraman du.
Horregatik itzulpenak askotan esanahia gordetzen du, baina ez jatorrizko hizkuntzak esanahia antolatzeko erabiltzen duen mekanismoa.
9. Hor dago hizkuntzen arteko konparazioaren benetako arriskua
Ikasleak esan dezake:
ergatiboa subjektua da.
Beste batek:
absolutiboa objektua da.
Bi formulak batzuetan itzulpen praktiko baterako lagungarriak izan daitezke.
Baina sistema ulertzeko arriskutsuak dira.
Absolutiboa ezin dugu “objektu” gisa definitu, aditz iragangaitz baten argumentu bakarra ere absolutiboan egon baitaiteke.
Eta ergatiboa ezin dugu “subjektu” hitzaren sinonimo bihurtu, aditz iragangaitz baten subjektu deitzen duguna ez baita ergatiboan markatzen.
Horregatik euskarak ikaslea behartzen du bere kategoria zaharrak berrikustera.
Ez da nahikoa hitz berriak jartzea kutxa zaharretan.
Batzuetan kutxak berak aldatu behar dira.
10. Hori da gramatika konparatuaren unerik interesgarriena
Beste hizkuntza bat ikasten dugunean, normalean galdetzen dugu:
Nola esaten da hau hizkuntza horretan?
Baina galdera sakonagoa hau da:
Hizkuntza horrek nik berezitzat jotzen dudan egitura bera erabiltzen al du?
Agian ez.
“Subjektua” eta “objektua” oso naturalak iruditzen zaizkigu, urteetan horrela pentsatzen irakatsi digutelako.
Baina munduko hizkuntzek erakusten dute argumentuak antolatzeko estrategia bat baino gehiago dagoela.
Euskararen ergatibitateak ez digu soilik euskarari buruz zerbait irakasten.
Gure hizkuntzari buruzko galdera bat ere egiten digu:
Zergatik iruditu zaigu gure sistema naturala zela?
11. Ez dugu pentsamenduaren determinismora joan behar
Hemendik oso erraza litzateke esaldi ikusgarri baina frogatu gabe batera salto egitea:
Euskaldunek ekintzak beste modu batean ikusten dituzte.
Ez dugu hori behar.
Euskararen ergatibitateak berez ez du frogatzen euskaraz hitz egiten duten pertsonek munduko agenteak eta objektuak psikologikoki beste era batera hautematen dituztenik.
Froga dezakegun gauza apalagoa —eta interesgarriagoa— da:
euskarazko gramatika erabiltzean, hiztunak argumentuen arteko harremanak hizkuntza askok erabiltzen duten nominatibo-akusatibo eredutik desberdin kodetzen ditu.
Hori ez da pentsamenduaren kartzela.
Hizkuntza batek hiztunari behin eta berriz erabiltzeko ematen dion antolaketa-tresna da.
12. Eta hemen aurreko laborategiek erakutsitako zerbait berriro agertzen da
Finlandieraz objektuaren formak gertakari baten mugarekin elkarreragin zezakeen.
Eslovenieraz gramatikak “bat”, “bi” eta “bi baino gehiago” bereiz zitzakeen.
Euskaraz beste dimentsio bat agertzen da:
nola taldekatzen dira ekintza bateko parte-hartzaileak?
Ez dira mekanismo bera.
Ez dugu serie simetriko bat eraikitzen.
Baina denek galdera handiago batera eramaten gaituzte:
Zein bereizketa erabaki du hizkuntza batek gramatikaren barruan egitea?
Erantzuna ez da hizkuntza guztietan bera.
Horregatik hizkuntza bat ikastea ez da etiketa berriak objektu zaharrei itsastea.
Batzuetan harremanen mapa bera berreraiki behar dugu.
13. Nola irakatsi hau memorizatu gabe?
Ikasleari hasieratik termino hauek botatzea:
ergative
absolutive
transitive
intransitive
ez da beti biderik onena.
Lehenengo hiru eszena eraiki daitezke.
1. Pertsona bat dator.
Gizona etorri da.
Parte-hartzaile bakarra.
2. Pertsona batek beste bat ikusten du.
Gizonak emakumea ikusi du.
Bi parte-hartzaile.
3. Pertsona batek zerbait beste bati ematen dio.
Gizonak emakumeari liburua eman dio.
Hiru parte-hartzaile.
Orduan galdetzen dugu:
Zer aldatu da parte-hartzaile bakoitzaren forman?
Terminoak gero etor daitezke.
Lehenik harremana.
Gero izena.
Horixe da Thinking Instead of Memorizing ikuspegiaren logika: terminologia ez dugu baztertzen; terminologiak izendatzen duen mekanismoa eraikitzen dugu lehenago.
Ondorioa
Euskararen ergatibitateak oso galdera sinple batekin hasten den arazoa erakusten digu:
Nor da subjektua?
Baina azkenean beste galdera batera eramaten gaitu:
Zergatik uste dugu hizkuntza guztiek parte-hartzaileak “subjektu” eta “objektu” ardatz berean antolatu behar dituztela?
Aditz iragangaitz baten argumentu bakarra eta aditz iragankor baten objektua absolutiboaren bidez lotzean, eta aditz iragankorraren egilea ergatiboaren bidez bereiztean, euskarak beste mapa bat erakusten digu.
Mapa hori ez da “logikoagoa”.
Ez da “arraroagoa”.
Beste antolaketa gramatikal bat da.
Eta beste hizkuntza baten gramatika benetan ulertzen hasten garen unea, agian, ez da haren arauak buruz dakizkigunean.
Geure hizkuntzatik ekarritako galdera bera ere unibertsala ez dela ohartzen garenean hasten da.
Beste hizkuntza bat ulertzea ez da beti erantzun berria aurkitzea. Batzuetan galdera zaharra gaizki eginda zegoela ohartzea da.
Tymur Levitin
Levitin Language Schoolen sortzailea eta zuzendaria
itzultzaile ziurtatua eta hizkuntza-irakaslea
© Tymur Levitin / Levitin Language School. Eskubide guztiak erreserbatuta.
Iruzkinak
Argitaratu iruzkina